تنگه هرمز گلوگاه نفسگیر انرژی جهان

بازارهای جهانی در شوکی عمیق فرو رفته‌اند. قیمت نفت برنت برای چندمین روز متوالی صعود کرده و به مرز ۱۲۰ دلار در هر بشکه رسیده است. پیش‌بینی‌ها از عبور قریب‌الوقوع از سد ۱۲۰ دلار حکایت دارد. تنگه هرمز، هرچند فقط یک‌پنجم نفت جهان از آن عبور می‌کند، اما برای برخی کشورها بسیار تورم‌زا است عملاً وقتی مسیر به روی کشتیرانی بسته شده تجارت غیر نفتی هم تحت تأثیر قرار می‌گیرد. در حال حاضر تردد نفتکش‌ها ۹۰ درصد کاهش یافته، مخازن کشورهای حاشیه خلیج فارس در حال پر شدن است و شرکت‌های بیمه پوشش ریسک جنگی را لغو کرده‌اند. موج جدید تورم، از آسیا تا اروپا و آمریکا را در خواهد نوردید.

بازار جهانی انرژی در هجدهمین روز اسفند ۱۴۰۴ در وضعیتی بی‌سابقه به سر می‌برد. اگر تنها به بنیادهای اقتصادی تکیه کنیم، قیمت نفت باوجود اینکه ادعا می‌شد مازاد عرضه ساختاری دارد، اما با حمله به ایران شرایط تغییر کرد. از طرفی رشد تولید در کشورهای غیراوپک و تقاضای چین، همگی بازار را به سمت قیمت‌های بالاتر می‌برد.  تابلوهای معاملاتی داستان تورم را روایت می‌کنند زیرا حق‌بیمه ریسک ژئوپلیتیک بالاست. معامله‌گران نفتی و الگوریتم‌های معاملاتی اکنون در حال قیمت‌گذاری روی سناریویی هستند که تا دو هفته پیش غیرممکن به نظر می‌رسید. تمرکز اصلی و کابوس بازار در این سناریو، «تنگه هرمز» است که روزانه ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و میعانات گازی معادل ۲۰ درصد کل عرضه جهانی از آن عبور می‌کند.

خطوط لوله موجود در عربستان و امارات در بهترین حالت تنها ظرفیت انتقال ۳.۵ تا ۵ میلیون بشکه نفت مازاد را دارند. این یعنی در صورت انسداد فیزیکی یا ناامنی شدید تنگه هرمز، جهان با کسری خالص ۱۴ تا ۱۵ میلیون بشکه در روز مواجه خواهد شد. این کسری در عرضه که هیچ منبع دیگری توان پر کردن آن را ندارد. تحلیل‌گران شرکت برنشتاین پیش‌بینی می‌کنند که در صورت تداوم درگیری، قیمت‌ها می‌تواند به ۱۲۰ تا ۱۵۰ دلار در هر بشکه برسد.

نگاهی به وضعیت بازارهای نفت، فلزات گرانبها و کریپتو (۲۳ اسفند)

هند بیش از هر کشور دیگری در معرض آسیب

هند بیش از هر کشور دیگری در معرض آسیب فوری قرار دارد. ذخایر راهبردی این کشور پایین‌تر از سطحی است که آژانس بین‌المللی انرژی تعیین کرده‌است. با بسته شدن تنگه هرمز، پالایشگاه‌های هندی که به نفت ارزان خاورمیانه وابسته هستند، با دو راهی دشوار مواجه می‌شوند یا تعطیلی خطوط تولید، یا خرید نفت گران‌قیمت از بازارهای جایگزین را باید دنبال کند.

تحلیلگران کپلر می‌گویند در کوتاه‌مدت، اختلال‌ها بیش از همه هند را تحت فشار قرار می‌دهد و این کشور با توجه به در دسترس بودن نفت روسیه و سازوکار لجستیکی از پیش برقرارشده، به احتمال زیاد فوراً به آن روی خواهد آورد. این یعنی وابستگی هند به نفت تحریم‌شده روسیه افزایش خواهد یافت و هزینه‌های واردات انرژی آن سر به فلک می‌کشد.

آسیب نفت به ژاپن و کره جنوبی

چین اگرچه به دلیل شبکه‌های تأمین داخلی و ذخایر راهبردی نفت تا حدی مقاوم‌تر است، اما همچنان آسیب‌پذیری بالایی دارد. پکن که در ماه‌های اخیر به‌طور فعال ذخایر خود را افزایش داده، در صورت ادامه درگیری، ممکن است احتیاط را کنار بگذارد و به خرید نفت روسیه روی آورد. اما این راه‌حل نیز هزینه‌های خاص خود را دارد. نفت ارزان ایران که پیش‌تر سهم قابل توجهی از تأمین انرژی چین را بر عهده داشت، حالا از دسترس خارج شده و جایگزینی آن با نفت گران‌قیمت‌تر روسیه یا سایر تولیدکنندگان، تورم را به صنعت چین تزریق می‌کند.

ژاپن و کره جنوبی که تقریباً تمام نیاز انرژی خود را از طریق واردات تأمین می‌کنند، در صف نخست آسیب‌دیدگان این بحران قرار دارند. شاخص نیکی ژاپن ۳.۳ درصد و شاخص کاسپی کره جنوبی بیش از ۷ درصد سقوط کرده است. سهام شرکت‌های وابسته به صادرات مانند تویوتا، پاناسونیک و سونی در زمره بیشترین آسیب‌دیدگان بودند. افزایش قیمت نفت به معنای افزایش هزینه حمل‌ونقل، کاهش قدرت رقابت و در نهایت، کاهش رشد اقتصادی برای این دو کشور است.

اتحادیه اروپا که پس از سال ۲۰۲۲ واردات سوخت‌های فسیلی از روسیه را به شدت کاهش داد، اکنون وابستگی‌اش به جریان انرژی از خلیج فارس به طور قابل‌توجهی افزایش یافته است. قطر حدود ۱۵ درصد از کل واردات LNG این قاره را تأمین می‌کند و عبور بی‌دردسر از تنگه هرمز به موضوعی حیاتی برای امنیت انرژی اروپا بدل شده است.

بهای قراردادهای آتی گاز طبیعی در هاب TTF هلند، شاخص مرجع اروپا، از زمان بسته شدن تنگه هرمز ۹۰ درصد افزایش یافته و به ۶۰ یورو در هر مگاوات‌ساعت رسیده است. این جهش شدیدترین شوک انرژی به این قاره از زمان بحران ۲۰۲۲ است. آکسفورد اکونومیکس هشدار می‌دهد که اختلال در صادرات LNG قطر می‌تواند خریداران آسیایی را وادار کند برای به‌دست‌آوردن محموله‌ها تهاجمی‌تر با اروپا رقابت کنند که ممکن است پر کردن دوباره مخازن گاز اروپا پیش از زمستان آینده را دشوارتر کند. اروپا ماه مارس را با ذخایر گازی حدود ۳۰ درصد آغاز کرد و آلمان، بزرگ‌ترین اقتصاد اروپا، ذخایری در حد ۲۱.۶ درصد داشت. اولیور رکائو، اقتصاددان ارشد آلمان در آکسفورد اکونومیکس، می‌گوید: «کاهش ذخایر گاز اروپا و اتکای آن به مسیرهای حمل‌ونقل از طریق خاورمیانه نشان‌دهنده افزایش خطر یک شوک عرضه تورمی بزرگتر است.» آکسفورد اکونومیکس انتظار دارد این درگیری تورم سرتیتر منطقه یورو را بین ۰.۳ تا ۰.۵ واحد درصد بالا ببرد و آن را به حدود ۲.۳ درصد برساند. گلدمن ساکس برآورد می‌کند که قیمت‌های بالاتر انرژی امسال رشد اقتصادی در منطقه یورو، بریتانیا، سوئد و سوئیس را بین ۰.۱ تا ۰.۲ واحد درصد کاهش خواهد داد. شاخص‌های بورس اروپا سقوط آزاد را تجربه کرده‌اند به طوری که FTSE ۱۰۰ بریتانیا ، ۲.۶ درصد DAX آلمان، ۳.۶ درصد و CAC-۴۰ فرانسه ۲.۹ درصد کاهش یافته‌اند.

قیمت بنزین افزایش می‌یابد 

ایالات متحده بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت و گاز جهان است و با کمبود واقعی عرضه روبه‌رو نخواهد شد. این کشور دارای ذخایر راهبردی نفت است که می‌تواند برای مهار جهش قیمت‌ها آنها را روانه بازار کند. اما شرایط به این سادگی نیست. قیمت بنزین در آمریکا برای اولین بار از سال ۲۰۲۲ به بالای ۳ دلار در هر گالن رسیده است. تحلیلگران هشدار می‌دهند که اگر قیمت نفت در سطح ۱۲۰ دلار باقی بماند، قیمت بنزین می‌تواند تا ۵۰ سنت دیگر در هر گالن افزایش یابد.

افزایش قیمت‌های انرژی می‌تواند چشم‌انداز سیاست فدرال رزرو را پیچیده کند. انتظاراتی که پیش‌تر برای کاهش نرخ بهره وجود داشت، اکنون تضعیف شده و خطر رکود تورمی افزایش یافته است. در مجموع در ماه فوریه، ۹۲ هزار شغل در آمریکا از بین رفته است. این ارقام کار بانک مرکزی را دشوارتر می‌کند؛ زیرا باید با نرخ‌های بهره بالا، تورم را مهار کند بدون آنکه اقتصاد را دچار رکود کند. شاخص‌های بورس آمریکا نیز سقوط کرده‌اند: داوجونز ۰.۹ درصد، نزدک ۱.۶ درصد و S&P ۵۰۰ حدود ۱.۳ درصد کاهش یافتند.کشورهای حوزه خلیج فارس از جمله عربستان سعودی، امارات متحده عربی، کویت و عراق با پیامدهای اقتصادی دووجهی روبه‌رو هستند. از یک سو، افزایش قیمت نفت می‌تواند درآمدهای ارزی آنها را به‌طور قابل‌توجهی افزایش دهد. اما از سوی دیگر، بستن کامل تنگه هرمز موجب کاهش صادرات و افزایش هزینه‌های بیمه و حمل‌ونقل شده است. مخازن بزرگ نفت در عربستان سعودی و امارات متحده عربی به سرعت در حال پر شدن هستند و ممکن است این دو کشور کمتر از سه هفته دیگر به حداکثر ظرفیت ذخیره‌سازی خود برسند.

کویت به دلیل کمبود ظرفیت ذخیره‌سازی شروع به کاهش تولید نفت کرده است. اگر تولید نفت به طور قابل توجهی کاهش یابد، احتمالاً قیمت نفت بیشتر افزایش خواهد یافت. بخش هوانوردی خلیج فارس نیز به‌شدت آسیب دیده است. فرودگاه بین‌المللی دبی، شلوغ‌ترین مرکز پروازهای بین‌المللی جهان، فعالیت خود را متوقف کرده است. در نتیجه، روایت ثبات و امنیت که پایه موفقیت اقتصادی این کشورها بوده، با چالش جدی مواجه شده است.

روسیه برنده افزایش قیمت نفت

در میان این آشوب، یک برنده بزرگ وجود دارد؛ روسیه است. کارشناسان شرکت کپلر می‌گویند: «این درگیری به‌طور چشمگیری موقعیت روسیه را در بازار جهانی نفت تقویت می‌کند. اختلال در عرضه نفت خاورمیانه باعث می‌شود هند و چین وابستگی خود را به نفت روسیه افزایش دهند.» در ماه‌های اخیر، هند و چین تحت فشار غرب واردات نفت از روسیه را کاهش داده بودند. اما با بسته شدن تنگه هرمز، این دو کشور چاره‌ای جز بازگشت به نفت ارزان روسیه ندارند. ولادیمیر پوتین از این جنگ منتفع خواهد شد، زیرا قیمت نفت بالا می‌رود و تقاضا برای مواد خام تحریم‌شده روسیه افزایش می‌یابد. اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، احتمال کاهش بیشتر تحریم‌ها علیه نفت روسیه را مطرح کرده است. این یعنی روسیه نه تنها از افزایش قیمت نفت سود می‌برد، بلکه ممکن است تحریم‌هایش نیز کاهش یابد.

دهمین روز جنگ، نفت به سوی ۱۲۰ دلار در حرکت است و این تازه اول راه است. موج تورمی که از تنگه هرمز برخاسته، به تدریج به تمام بنادر و بازارهای جهان خواهد رسید. هند و اروپا در صف نخست آسیب‌دیدگان ایستاده‌اند و آمریکا نیز با وجود تولید داخلی، از فشار تورم در امان نخواهد ماند. در این میان، روسیه به عنوان برنده بزرگ این بحران، نظاره‌گر افزایش قیمت نفت و کاهش تحریم‌هاست. پایان این مسیر را تنها زمانی می‌توان پیش‌بینی کرد که آتش جنگ خاموش شود؛ اما تا آن زمان، سفره‌های مردم در سراسر جهان کوچک‌تر خواهد شد.