خاموشی اینترنت علیه تریدرها

وقتی حرف از جنگ و تنش‌های ژئوپلیتیکی می‌شود، معمولاً اولین تصویری که به ذهن می‌رسد، نوسانات قیمت طلا و دلار یا سقوط بورس است. اما در دنیای امروز، یک بازیگر جدید هم پا به میدان گذاشته، ارزهای دیجیتال است. تجربه‌ای که ایران در جریان حملات نظامی آمریکا و اسرائیل در زمستان ۱۴۰۴ و بهار ۱۴۰۵ از سر گذراند، نشان داد که رمزارزها در بحران‌ها چه نقش دوگانه‌ای می‌توانند ایفا کنند؛ از یک سو پناهگاهی برای فرار سرمایه و از سوی دیگر قربانی سیاست‌های داخلی برای کنترل بحران موثر است.

در روزهای پرتنش بر بازار کریپتو از جهش ۷۰۰ درصدی تراکنش‌ها در دقایق اولیه حملات تا قطعی دو هفته‌ای اینترنت و سقوط هش‌ریت بیت‌کوین معاملات تریدرها را تحت تاثیر قرار داده است.

در روزهای اخیر جنگ باعث شده حساب‌های برخی بانکها مسدود شوند و هیچ دسترسی مطمئنی به دلار نداشته باشید. در چنین شرایطی، اولین جایی که به ذهن خیلی از ایرانی‌ها می‌رسد، کیف پول رمزارزشان است. دقیقاً همان اتفاقی که در دقایق اولیه حملات ترکیبی آمریکا و اسرائیل در ۹ اسفند ۱۴۰۴ رخ داد. شرکت تحلیل بلاک‌چین الپتیک گزارش داد که خروجی ارزهای دیجیتال از صرافی نوبیتکس، حمایت از این دارد که مردم پولشان را به ارزهای دیجیتال تبدیل کردند.
بذخی دارایی‌شان را به کیف پول‌های خارج از کشور منتقل کردند؛ جایی که نه بانک مرکزی ایران به آن دسترسی داشت، نه تحریم‌های آمریکا می‌توانست راحت جلویش را بگیرد. این رفتار اما تازه نبود. چین‌آنالیز هم قبلاً نشان داده بود در جریان اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۳، وقتی ریال داشت سقوط می‌کرد، برداشت بیت‌کوین از صرافی‌های ایرانی حسابی بالا رفته بود. در عملیات وعده صادق ۲ و ۳ همین الگو تکرار شده بودند. برای شهروند ایرانی، رمزارز تبدیل شده بود به یک جلیقه نجات در طوفان تحریم و تورم.

تحلیل بازار کریپتو

گزارش‌ها می‌گفتند اتصال اینترنت کشور حدود ۹۹ درصد پایین آمده است قطعی که از ۱۸ دی‌ماه ۱۴۰۴ شروع شد و دو هفته تمام طول کشید؛ بزرگ‌ترین خاموشی اینترنت تاریخ ایران. اینجا بود که ماجرا وارد فاز تازه‌ای شد.

با قطع اینترنت، دیگر خبری از خرید و فروش سریع نبود. صرافی‌های داخلی که برای فعالیت به اینترنت وابسته بودند، عملاً تعطیل شدند. گزارش TRM Labs نشان می‌داد که بازار رمزارز ایران نه تنها شتاب نگرفت، بلکه با رکود سنگینی مواجه شد. صرافی‌ها برداشت‌ها را به تأخیر انداختند، عمق بازار کاهش یافت و عملاً دریچه فرار سرمایه بسته شد.

مهم‌ترین تأثیر قطعی اینترنت

مهم‌ترین تأثیر قطعی اینترنت، جایی بود که هیچ‌کس پیش‌بینی نمی‌کرد استخراج بیت‌کوین تحت تاثیر قرار گرفت، داده‌ها نشان می‌دهد هش‌ریت شبکه بیت‌کوین (که نشان‌دهنده قدرت پردازشی کل شبکه است) هم‌زمان با قطعی اینترنت ایران، افت قابل‌توجهی پیدا کرد: قبل از قطعی: ۱۰۵۷ میلیون تراهش، در ۲۸ دی‌ماه ۱۴۰۴ (اوج قطعی): ۹۵۷ میلیون تراهش (حدود ۹.۵ درصد کاهش) و بعد از رفع قطعی: بازیابی به ۱۰۳۸ میلیون تراهش. چرا این افت رخ داد؟ چون ماینرها برای اینکه بتوانند به استخرهای استخراج متصل شوند، تسک جدید بگیرند و نتیجه را ارسال کنند، به اینترنت نیاز دارند.

قطعی دو هفته‌ای یعنی خاموشی تقریباً کامل ماینرهای ایران. اما یک نکته عجیب اینجاست؛ سهم ایران از هش‌ریت جهانی بین ۲ تا ۵ درصد تخمین زده می‌شود. پس چرا افت جهانی ۹.۵ درصد بود؟ چند احتمال وجود دارد: یا سهم واقعی ایران از برآوردهای رسمی بیشتر بوده (چون خیلی از ماینرها زیرزمینی و بدون مجوز کار می‌کنند)، یا قطعی اینترنت باعث خاموشی زنجیره‌وار و هماهنگ ماینرها در سراسر کشور شده، یا این افت با عوامل دیگری مثل کاهش قیمت بیت‌کوین یا افزایش هزینه برق در جهان هم‌پوشانی پیدا کرده. به هر حال، هم‌زمانی این افت با قطعی اینترنت ایران آنقدر معنادار بود که نمی‌توان آن را تصادفی دانست.

نکته جالب توجه، واکنش خود شبکه بیت‌کوین به این شوک بود. بیت‌کوین مکانیسمی به نام “تنظیم سختی” دارد. هر دو هفته یک بار، سختی استخراج بر اساس میانگین هش‌ریت شبکه تنظیم می‌شود تا فاصله استخراج هر بلاک به ۱۰ دقیقه برگردد. وقتی هش‌ریت افت کرد، سختی استخراج هم پایین آمد و کار برای ماینرهای باقی‌مانده آسان‌تر شد. این یعنی انگیزه برای بازگشت ظرفیت از دست رفته ایجاد شد. بازیابی هش‌ریت به ۱۰۳۸ میلیون تراهش بعد از قطعی، گواه همین مکانیسم خودترمیمی شبکه است.

زیرساخت‌های بسیار شکننده‌

جنگ اخیر، یک حقیقت تلخ را به رخ کشید صنعت کریپتو در ایران، با همه پتانسیل‌هایی که دارد، روی زیرساخت‌های بسیار شکننده‌ای سوار شده است. دولت با یک فرمان، دسترسی به رمزارزها را قطع کرد. راه‌حل‌هایی مثل استارلینک یا شبکه‌های مش (مثل Bitchat یا Darkwire) که در قطعی‌های قبلی حرفشان بود، عملاً نتوانستند کارساز باشند. زیرساخت جایگزین وجود نداشت. صرافی نوبیتکس در جنگ ژوئن ۲۰۲۵ هدف حمله سایبری گروه “گنجشک درنده” قرار گرفت و ۹۰ میلیون دلار از دست داد. حجم معاملاتش ۷۰ درصد پایین آمد.

در بحران اخیر هم با قطعی اینترنت و هجوم برای برداشت، عملاً فلج شد. وقتی همه چیز به یک نقطه گره خورده باشد، کافی است یک ضربه بخورد تا کل سیستم از کار بیفتد. شاید جالب‌ترین بخش ماجرا، تحریم‌های هوشمند باشد. شرکت تتر، ناشر بزرگ‌ترین استیبل‌کوین جهان، بعد از اینکه رژیم صهیونیستی کیف پول‌های مرتبط با سپاه پاسداران را افشا کرد، ده‌ها کیف پول حاوی توکن USDT را مسدود کرد. این یعنی حتی رمزارزهایی که فکر می‌کنیم غیرمتمرکز و غیرقابل‌مسدود هستند، اگر ناشرشان تحت فشار سیاسی قرار بگیرد، می‌توانند دارایی‌ها را قفل کنند. ریسکی که کمتر کسی به آن فکر کرده بود.

اگر بخواهیم آنچه بر بازار رمزارز ایران در جریان جنگ اخیر گذشت را در چند خط خلاصه کنیم، می‌شود سه فاز مشخص: فاز اول وحشت و فرار، همین‌که موشک‌ها شلیک شد، مردم دویدند سمت رمزارزها تا پولشان را از کشور خارج کنند. افزایش ۷۰۰ درصدی برداشت از نوبیتکس، سند این مدعاست. فاز دوم قطع اینترنت و تعطیلی بازار، دولت اما زودتر از آنچه فکرش را می‌کردیم، اینترنت را قطع کرد. صرافی‌ها تعطیل شدند، معاملات خوابید و راه فرار بسته شد. فاز سوم افشای آسیب‌پذیری‌ها، افت ۹.۵ درصدی هش‌ریت جهانی بیت‌کوین نشان داد ماینرهای ایرانی چقدر به زیرساخت متمرکز وابسته‌اند. حملات سایبری به صرافی‌ها و مسدودسازی کیف پول‌های تتر هم ثابت کرد که این صنعت در ایران، برخلاف شعارهایش، چندان هم غیرمتمرکز و مصون نیست.

تأثیر حملات سایبری و تحریم‌های هوشمند

ارزهای دیجیتال در ایران، در لحظات اولیه بحران، نقش یک پناهگاه اضطراری را بازی کردند. مردمی که به بانک و دلار دسترسی نداشتند، با چند کلیک دارایی‌شان را به جایی فرستادند که نه تحریم‌ها به آن می‌رسید، نه دولت. اما این پایان ماجرا نبود. قطع اینترنت، حملات سایبری و تحریم‌های هوشمند نشان داد که این پناهگاه هم دیوارهای کاهگلی دارد. بازیابی تدریجی هش‌ریت بیت‌کوین بعد از بازگشت اینترنت، هرچند انعطاف شبکه را ثابت کرد، اما خسارتی که به ماینرها و فعالان این حوزه وارد شد، نه جبران‌شدنی است و نه فراموش‌شدنی. شاید مهم‌ترین درس این ماجرا این باشد: تا وقتی زیرساخت‌ها متمرکز و وابسته به اراده دولت‌ها هستند، حتی غیرمتمرکزترین فناوری‌ها هم در برابر بحران‌ها مصون نخواهند بود.