اتریوم؛ فراتر از یک ارز دیجیتال، قلب تپنده اقتصاد غیرمتمرکز جهان!

اگر بیت کوین را طلای دیجیتال بدانیم، اتریوم را باید سیستم‌عامل دنیای بلاکچین نامید؛ شبکه‌ای که هزاران پروژه دیفای، NFT، بازی بلاکچینی، استیبل کوین و حتی بسیاری از راهکارهای هوش مصنوعی مبتنی بر بلاکچین روی آن ساخته شده‌اند. اتریوم فقط یک ارز دیجیتال نیست، بلکه زیرساختی است که بخش بزرگی از اقتصاد غیرمتمرکز امروز بر پایه آن فعالیت می‌کند.

اما اتریوم دقیقا چیست؟ ارز دیجیتال ETH چه تفاوتی با خود شبکه اتریوم دارد؟ این بلاکچین چگونه کار می‌کند و چرا همچنان پس از سال‌ها، مهم‌ترین بستر توسعه قراردادهای هوشمند محسوب می‌شود؟ در این مقاله از نوبیتکس مگ، به زبان ساده، ساختار شبکه اتریوم، کاربردها، تاریخچه، نقشه راه و مهم‌ترین تغییرات آن در سال‌های اخیر را بررسی می‌کنیم.

اتریوم چیست؟

آیا سرمایه‌گذاری در کریپتو هنوز ارزش دارد؟ نگاهی عمیق به تغییرات بازار دیجیتال

فرض کنید یک کامپیوتر وجود دارد که به‌جای قرار گرفتن روی میز یک نفر، به‌طور هم‌زمان روی هزاران کامپیوتر در سراسر جهان اجرا می‌شود. هرکدام از این کامپیوترها نسخه‌ای یکسان از اطلاعات را نگهداری می‌کنند، همه تراکنش‌ها و تغییرات را بررسی می‌کنند و برای اطمینان از صحت داده‌ها دائماً با یکدیگر در ارتباط هستند. هیچ شخص یا شرکتی کنترل این سیستم را در اختیار ندارد و اگر یکی از کامپیوترها از کار بیفتد، شبکه همچنان به فعالیت خود ادامه می‌دهد. اتریوم را می‌توان چنین سیستمی تصور کرد؛ یک کامپیوتر جهانی و غیرمتمرکز که از همکاری هزاران کامپیوتر کوچک‌تر یا اصطلاحا نود (Node) تشکیل شده است.

این نودها مسئولیت اجرا و ثبت همه اعمال شبکه را برعهده دارند و از امنیت آن محافظت می‌کنند، در ازای این کار هم پاداش می‌گیرند. چیزی که گفتیم یک توضیح ساده و ابتدایی بود، برای اینکه بفهمیم اتریوم چیست و دقیقا چطور کار می‌کند، باید کمی اصطلاحات فنی را هم چاشنی کار کنیم.

اتریوم را می‌توان به زبان ساده یک «کامپیوتر جهانی و غیرمتمرکز» دانست که از هزاران نود در نقاط مختلف دنیا تشکیل شده و همه آن‌ها با اجرای قوانین یکسان، وضعیت شبکه را به‌صورت مشترک نگهداری می‌کنند.

اتریوم (Ethereum) یک شبکه غیرمتمرکز است که از تکنولوژی بلاکچین برای اجرای برنامه‌ها و پردازش تراکنش‌ها استفاده می‌کند. اتریوم ارز دیجیتال بومی (کوین) خود را دارد که با نام اتر (ETH) شناخته می‌شود؛ رمزارز اتر اساسا برای تامین امنیت شبکه و پرداخت کارمزد استفاده می‌شود. پروتکل‌های شبکه اتریوم متن‌باز هستند؛ یعنی هر کسی می‌تواند با نوشتن قراردادهای هوشمند (Smart Contract)، اپلیکیشن‌هایی به نام برنامه غیرمتمرکز (Decentralized Application) بسازد. قرارداد هوشمند و برنامه غیرمتمرکز از مفاهیمی هستند که با تولد اتریوم پا به جهان بلاکچین گذاشتند. قرارداد هوشمند به بیان ساده کدهای برنامه‌نویسی‌شده‌ای هستند که اجرای عملیات خاصی را به‌صورت خودکار امکان‌پذیر می‌کنند. برنامه غیرمتمرکز هم به اپلیکیشن‌های ساخته‌شده در بستر بلاکچین گفته می‌شود که از این قراردادهای هوشمند برای اجرای دستورالعمل‌های خود استفاده می‌کنند. در ادامه این دو مفهوم را بیشتر توضیح می‌دهیم.

شبکه اتریوم چطور کار می‌کند؟

برای درک نحوه کار اتریوم، ابتدا باید آن را نه به‌عنوان یک ارز دیجیتال، بلکه به‌عنوان یک کامپیوتر جهانی و غیرمتمرکز تصور کنیم. این کامپیوتر از هزاران نود در سراسر جهان تشکیل شده که همگی نسخه یکسانی از نرم‌افزار اتریوم را اجرا می‌کنند و قوانین مشترکی را برای پردازش تراکنش‌ها و اجرای قراردادهای هوشمند رعایت می‌کنند.

هر زمان کاربری بخواهد اتر انتقال دهد یا با یک قرارداد هوشمند تعامل کند، درخواست او به شبکه ارسال می‌شود. سپس اعتبارسنج‌ها (Validators) این درخواست را بررسی می‌کنند، از معتبر بودن آن مطمئن می‌شوند و در صورت تایید، آن را در بلاکچین ثبت می‌کنند. هزینه این فرایند نیز با ارز بومی شبکه، یعنی اتر (ETH)، پرداخت می‌شود که همان کارمزد گس (Gas Fee) است.

برخلاف کامپیوترهای معمولی، هدف اتریوم ارائه بیشترین سرعت یا کمترین هزینه نیست؛ بلکه اولویت اصلی آن امنیت، شفافیت و غیرمتمرکز بودن است. به همین دلیل همه نودهای شبکه باید درباره وضعیت بلاکچین به یک نتیجه مشترک برسند. همین سازوکار باعث می‌شود هیچ فرد یا سازمانی نتواند به‌تنهایی اطلاعات شبکه را تغییر دهد یا تراکنشی را دستکاری کند.

اما هزاران نودی که هیچ اعتمادی به یکدیگر ندارند، چگونه روی یک نسخه واحد از بلاکچین به توافق می‌رسند؟ پاسخ این سؤال را می‌توان در سه مرحله اصلی عملکرد اتریوم خلاصه کرد.

خرید و فروش اتریوم 

دسترسی‌پذیری به داده (Data Availability)

خودتان را جای نودها بگذارید، باید نودهای دیگر را قانع کنید که:

• تراکنش‌ها و مقادیری که تایید کردید، موثق هستند.
• صادقانه و به‌درستی اعتبار همه تراکنش‌ها را بررسی کرده‌اید.
• وضعیت بلاکی که شما محاسبه کردید، صحیح است.

اما چطور بقیه نودها را متقاعد می‌کنید؟ اول از همه داده‌‌هایی که از درستی آن‌ها اطمینان دارید را منتشر می‌کنید؛ مثل عملیات و اعتبارسنجی‌هایی که انجام دادید. به این پروسه اشتراک‌گذاری داده، دسترسی‌پذیری به داده یا اشتراک‌گذاری مقادیر کافی داده برای تایید عملیات توسط سایر نودها گفته می‌شود.

توافق (Settlement)

پس از انتشار داده‌ها، سایر نودها تراکنش‌ها را دوباره اجرا می‌کنند. اگر نتیجه محاسبات آن‌ها با نتیجه اعتبارسنج پیشنهاددهنده یکسان باشد، بلاک از نظر فنی معتبر شناخته می‌شود. این مرحله که طی آن همه نودها درباره درستی نتیجه محاسبات به توافق می‌رسند، Settlement یا «توافق» نام دارد.

اجماع (Consensus)

آخرین مرحله، رسیدن به اجماع است. در شبکه اتریوم، اعتبارسنج‌ها با استفاده از سازوکار گواه اثبات سهام (Proof of Stake یا PoS) درباره نهایی شدن بلاک‌ها تصمیم می‌گیرند. برای تبدیل شدن به یک اعتبارسنج مستقل باید ۳۲ واحد اتر استیک شود تا شبکه اطمینان داشته باشد اعتبارسنج انگیزه کافی برای رفتار صادقانه دارد. اگر اعتبارسنج قوانین شبکه را نقض کند، بخشی از دارایی استیک‌شده او جریمه می‌شود.

زمانی که دو سوم نودها (یا ولیدیتورها) بلاک را تایید کنند، آن بلاک به بخشی از تاریخچه اتریوم تبدیل می‌شود و تراکنش‌های موجود در آن نهایی خواهند شد.

کاربردهای شبکه اتریوم چیست؟

اتریوم فقط بستری برای انتقال ارز دیجیتال نیست؛ بلکه زیرساختی است که هزاران برنامه غیرمتمرکز، سرویس مالی و پروژه بلاکچینی روی آن اجرا می‌شوند. دلیل محبوبیت این شبکه، پشتیبانی از قراردادهای هوشمند است؛ قابلیتی که به توسعه‌دهندگان اجازه می‌دهد بدون نیاز به سرور یا نهاد مرکزی، انواع اپلیکیشن‌های غیرمتمرکز (DApp) را ایجاد کنند.

امروزه بخش بزرگی از اکوسیستم بلاکچین روی اتریوم یا راهکارهای لایه دوم آن توسعه یافته است. بسیاری از صرافی‌های غیرمتمرکز، پروتکل‌های وام‌دهی، استیبل‌کوین‌ها، بازارهای NFT، بازی‌های بلاکچینی و حتی پروژه‌های توکنیزه‌سازی دارایی‌های واقعی (RWA) از زیرساخت اتریوم استفاده می‌کنند. به همین دلیل، اتریوم همچنان بزرگ‌ترین اکوسیستم قراردادهای هوشمند در صنعت بلاکچین محسوب می‌شود.

برخی از مهم‌ترین کاربردهای شبکه اتریوم عبارت‌اند از:

• صرافی‌ غیرمتمرکز
• پلتفرم‌های وام‌دهی
•  استیبل‌کوین‌ها
•  ییلدفارمینگ
•  استخرهای نقدینگی
•  بازارسازهای خودکار
• مارکت پلیس‌ NFT
• بازار پیش‌بینی
•  بیمه
• سازمان‌های مستقل خودگردان (دائو)
• ابزارهای احراز هویت دیجیتال
• جهان مجازی و بازی
• پلتفرم محتوا و شبکه اجتماعی غیرمتمرکز
• جهان مجازی و بازی
• معاملات مشتقه (معاملات فیوچرز، آپشن و پرپچوال)

در سال‌های اخیر، دامنه کاربردهای اتریوم فراتر از دیفای و NFT رفته است. پروژه‌های مرتبط با هویت دیجیتال، شبکه‌های اجتماعی غیرمتمرکز، زیرساخت‌های فیزیکی غیرمتمرکز (DePIN)، توکنیزه‌سازی دارایی‌های واقعی و حتی برخی راهکارهای مبتنی بر هوش مصنوعی نیز از اکوسیستم اتریوم بهره می‌برند. همین تنوع کاربردها باعث شده این شبکه همچنان یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های اقتصاد غیرمتمرکز باشد.

آشنایی با مهم‌ترین مفاهیم اکوسیستم اتریوم

شبکه اتریوم بخش‌ها و لایه‌های مختلفی دارد که به‌صورت مداوم به‌روزرسانی می‌شوند. بالاتر به برخی از این اجزا اشاره کردیم و در این بخش تلاش می‌کنیم تا درک بهتری از سازوکار این بخش‌ها پیدا کنیم. در ادامه به بررسی سازوکار ماشین مجازی اتریوم، قراردادهای هوشمند، برنامه‌های غیرمتمرکز و سازمان غیرمتمرکز خودگردان می‌پردازیم.

ماشین مجازی اتریوم

ماشین مجازی برنامه‌ای است که یک محیط خاص را برای اجرای کد شبیه‌سازی می‌کند. برای مثال، اگر بخواهید سیستم‌عامل مک را روی ویندوز اجرا کنید، باید یک ماشین مجازی دانلود کنید که سیستم‌عامل مک را شبیه‌سازی کند. ماشین مجازی معماری سخت‌افزاری را شبیه‌سازی می‌کند. یکی از ماشین‌های مجازی خیلی معروف Java Virtual Machine است. این ماشین کمک می‌کند تا بدون نگرانی درباره جزئیات معماری کامپیوتر، این کدها روی ماشین‌های مختلف اجرا شوند. یکبار می‌نویسید و همه جا اجرا می‌شود. در این مورد، JVM یک محیط نرم‌افزاری خاص را شبیه‌سازی می‌کند.

ماشین مجازی اتریوم (Ethereum Virtual Machine یا EVM) را می‌توان موتور اجرای شبکه اتریوم دانست. هر قرارداد هوشمندی که روی این شبکه نوشته می‌شود، در نهایت توسط EVM اجرا خواهد شد. به بیان ساده، EVM محیطی استاندارد ایجاد می‌کند تا تمام نودهای شبکه بتوانند یک قرارداد هوشمند را دقیقاً به یک شکل اجرا کنند و همگی به نتیجه‌ای یکسان برسند.

هر نود شبکه نسخه‌ای از EVM را اجرا می‌کند و هنگام دریافت تراکنش، آن را مطابق قوانین شبکه پردازش می‌کند. به همین دلیل، فرقی نمی‌کند یک قرارداد هوشمند روی رایانه‌ای در آسیا اجرا شود یا در اروپا؛ نتیجه اجرای آن برای تمام نودها یکسان خواهد بود. همین ویژگی، امنیت و یکپارچگی شبکه اتریوم را تضمین می‌کند.

قرارداد هوشمند

قرارداد هوشمند، برنامه‌ای است که روی بلاکچین ذخیره می‌شود و پس از برآورده شدن شرایط از پیش تعیین‌شده، به‌صورت خودکار اجرا می‌شود. برخلاف قراردادهای سنتی که اجرای آن‌ها به شخص یا سازمان واسطه وابسته است، قراردادهای هوشمند بدون دخالت هیچ نهاد مرکزی عمل می‌کنند و پس از استقرار روی بلاکچین، امکان تغییر یا توقف آن‌ها وجود ندارد.

امروزه تقریباً تمام سرویس‌های مهم اکوسیستم اتریوم، از صرافی‌های غیرمتمرکز گرفته تا استیبل‌کوین‌ها، پروتکل‌های وام‌دهی، NFTها و استخرهای استیکینگ، بر پایه قراردادهای هوشمند ساخته شده‌اند.

برنامه‌ غیرمتمرکز

برنامه غیرمتمرکز یک اپلیکیشن نرم‌افزاری است که به جای اجرا روی یک کامپیوتر و استفاده از سرور متمرکز، در بستر شبکه‌ای از کامپیوترهای غیرمتمرکز اجرا می‌شود. اتریوم به دلیل داشتن قراردادهای هوشمند، بستر محبوبی برای ساخت اپلیکیشن‌های غیرمتمرکز است. تقریبا هر اپلیکیشن بلاکچینی محبوبی که استفاده می‌کنیم یک Dapp است؛ مثل صرافی یونی‌سواپ یا کیف پول تراست ولت. مشخصه‌های اصلی برنامه‌های غیرمتمرکز به شرح زیر هستند:

• عدم تمرکز: Dappها غیرمتمرکز هستند؛ یعنی به جای یک سرور متمرکز روی شبکه‌‌ای غیرمتمرکز از نودهای همتابه‌همتا اجرا می‌شوند. این عدم تمرکز به شفافیت، امنیت و مقاومت در برابر سانسور کمک می‌کند.
• قرارداد هوشمند: یکی از مولفه‌های اصلی اپلیکیشن‌های غیرمتمرکز، اسمارت کانترکت است.
• منبع‌باز بودن: اکثر Dappها متن‌باز هستند؛ یعنی کد منبع آن‌ها برای همه کاربران قابل مشاهده است و هر کسی می‌تواند آن را تغییر دهد و بهینه کند. حتی با این کد می‌توانید یک اپلیکیشن کاملا جدید بسازید.

سازمان‌های غیرمتمرکز خودگردان

سازمان غیرمتمرکز خودگردان یا دائو (DAO-Decentralized Autonomous Organization) به انجمن‌های دیجیتالی گفته می‌شود که توسط اعضا و طرفداران یک پروژه مدیریت می‌شوند. همانطور که از اسمش برمی‌آید دائو، غیرمتمرکز و خودمختار است و کمک می‌کند تا تصمیم‌گیری‌ها به نحوی دموکراتیک گرفته شوند. دائوها هم نوعی اپلیکیشن غیرمتمرکز هستند که با قرارداد هوشمند کار می‌کنند. اعضای دائو معمولا دارندگان توکن پروژه هستند و تصمیماتی مانند اجرای پروپوزال‌ها و تغییرات در سیستم، با رای‌گیری بین این اعضا گرفته می‌شود. CreatorDAO، SeedClub و Yield Guild Games از جمله سازمان‌های غیرمتمرکز خودگردان بر بستر اتریوم هستند.

گس فی یا کارمزد گس

کاربرانی که تراکنش می‌زنند یا عملیاتی را در تعامل با قراردادهای هوشمند انجام می‌دهند، کارمزد را به صورت ارز دیجیتال اتر می‌پردازند که به آن گس فی (Gas Fee) یا کارمزد تراکنش گفته می‌شود. گس در واقع هزینه مصرفی قراردادهای هوشمند برای اجرا شدن روی اتریوم است. به زبان خیلی ساده گس سوخت مصرفی قراردادهای هوشمند اتریوم است. کارمزد گس دو ویژگی مهم دارد:

• هر قرارداد هوشمند مقدار مشخص و ثابتی گس مصرف می‌کند.
• قیمت گس براساس تقاضا نوسان می‌کند. هر چقدر ازدحام شبکه بیشتر باشد، قیمت گس هم بیشتر می‌شود.

در اتریوم، کارمزد تراکنش‌ها با استفاده از فرمول زیر محاسبه می‌شود:

کارمزد معامله = گس لیمیت x قیمت گس

گس لیمیت به حداکثر مقدار گس مورد استفاده برای انجام محاسبات در شبکه اشاره دارد. واحد قیمت گس گیگاوی (Giga Wei) یا جیوی (Gwei) است. Wei کوچک‌ترین واحد شمارش اتر است (هر Wei معادل ۱۰ به توان ۱۸- اتر است). هر گیگاوی هم معادل ۱۰ به توان ۹ وی و ۱۰ به توان ۹- اتر است.

ارز دیجیتال اتر چیست؟

اتر (ETH) ارز دیجیتال بومی شبکه اتریوم است؛ اتر در واقع پولی است که برای پرداخت هزینه‌ استفاده از خدمات و نگهداری از اتر (Ether) با نماد ETH ارز دیجیتال بومی شبکه اتریوم است؛ اما برخلاف تصور بسیاری نقش آن فقط انتقال پول یا خریدوفروش در صرافی‌ها نیست. اتر در واقع موتور اقتصادی شبکه اتریوم به شمار می‌رود و تقریباً تمام فعالیت‌های این بلاکچین، از اجرای قراردادهای هوشمند گرفته تا استفاده از برنامه‌های غیرمتمرکز، به آن وابسته است. هر زمان کاربری بخواهد توکنی جابه‌جا کند، یک NFT بخرد، در یک پروتکل دیفای سرمایه‌گذاری کند یا حتی یک قرارداد هوشمند را اجرا کند، باید کارمزد آن را با اتر بپردازد.

علاوه بر این، اتر ستون اصلی امنیت شبکه اتریوم نیز محسوب می‌شود. پس از مهاجرت اتریوم به سازوکار اثبات سهام، اعتبارسنج‌ها با استیک کردن ETH در فرآیند تایید تراکنش‌ها و تولید بلاک‌های جدید مشارکت می‌کنند و در ازای تامین امنیت شبکه، پاداش دریافت می‌کنند. به همین دلیل، ارزش اتر تنها به میزان تقاضا برای خرید آن وابسته نیست؛ بلکه رشد اکوسیستم اتریوم، افزایش استفاده از قراردادهای هوشمند و توسعه برنامه‌های غیرمتمرکز نیز مستقیماً بر تقاضای این دارایی تاثیر می‌گذارد.

امروزه اتر علاوه بر یک ارز دیجیتال، به یکی از مهم‌ترین دارایی‌های اقتصاد غیرمتمرکز تبدیل شده است. میلیون‌ها کاربر از ETH برای سرمایه‌گذاری، استیکینگ، تامین وثیقه در پروتکل‌های وام‌دهی، تامین نقدینگی صرافی‌های غیرمتمرکز و مشارکت در سایر سرویس‌های مالی مبتنی بر بلاکچین استفاده می‌کنند. به همین دلیل، بسیاری از تحلیلگران ETH را نه صرفاً یک رمزارز، بلکه دارایی پایه بزرگترین اکوسیستم قراردادهای هوشمند جهان می‌دانند.

مهم‌ترین کاربردهای ارز دیجیتال اتر عبارت‌اند از:

• پرداخت کارمزد تراکنش‌ها و اجرای قراردادهای هوشمند
• استیکینگ و مشارکت در تامین امنیت شبکه اتریوم
• دریافت پاداش اعتبارسنجی
• استفاده به‌عنوان وثیقه در پروتکل‌های وام‌دهی و سایر برنامه‌های دیفای
• تامین نقدینگی در صرافی‌های غیرمتمرکز
• سرمایه‌گذاری و نگهداری بلندمدت

بررسی توکنومیکس اتر

برخلاف بیت کوین که سقف عرضه آن ۲۱ میلیون واحد تعیین شده، برای اتر محدودیت مشخصی در حداکثر عرضه وجود ندارد. با این حال، این موضوع به معنای تورم نامحدود نیست. پس از اجرای به‌روزرسانی EIP-1559 در سال ۲۰۲۱، بخشی از کارمزد هر تراکنش به‌طور دائمی سوزانده شده و از چرخه عرضه خارج می‌شود. از سوی دیگر، پس از ارتقای مرج و مهاجرت اتریوم به الگوریتم اثبات سهام، میزان تولید اترهای جدید نیز به شکل محسوسی کاهش یافته.

در نتیجه، عرضه ETH اکنون به میزان فعالیت شبکه بستگی دارد؛ هرچه استفاده از اتریوم بیشتر باشد، مقدار بیشتری اتر سوزانده می‌شود و در برخی بازه‌های زمانی حتی نرخ رشد عرضه آن منفی می‌شود. همین ویژگی باعث شده بسیاری از سرمایه‌گذاران، اتر را دارایی‌ای با ساختار اقتصادی پویا بدانند که عرضه آن متناسب با میزان استفاده از شبکه تنظیم می‌شود.

بهترین کیف پول‌های اتریوم

برای نگهداری اتر و سایر توکن‌های مبتنی بر استاندارد ERC-20 باید از کیف پول‌هایی استفاده کنید که از شبکه و ماشین مجازی اتریوم پشتیبانی می‌کنند. این کیف پول‌ها علاوه بر ذخیره دارایی، امکان اتصال به برنامه‌های غیرمتمرکز، خرید و فروش NFT، استفاده از پروتکل‌های دیفای و مدیریت سایر شبکه‌های سازگار با EVM را نیز در اختیار کاربران قرار می‌دهند.

انتخاب کیف پول مناسب به نوع استفاده شما بستگی دارد. اگر به‌دنبال سرمایه‌گذاری بلندمدت هستید، کیف پول‌های سخت‌افزاری امنیت بیشتری دارند؛ اما اگر قصد دارید به‌صورت روزانه با برنامه‌های غیرمتمرکز یا صرافی‌های غیرمتمرکز کار کنید، کیف پول‌های نرم‌افزاری انتخاب مناسب‌تری خواهند بود.

تاریخچه بلاک چین اتریوم

داستان اتریوم از دل محدودیت‌های بیت کوین آغاز شد. اگرچه بیت کوین ثابت کرده بود می‌توان بدون نیاز به بانک‌ها و نهادهای متمرکز، پول را در سراسر جهان جابه‌جا کرد، اما برای بسیاری از توسعه‌دهندگان یک سوال مهم مطرح بود: آیا بلاکچین فقط برای انتقال پول ساخته شده است یا می‌توان کاربردهای دیگری نیز برای آن تصور کرد؟

این همان سوالی بود که ذهن ویتالیک بوترین (Vitalik Buterin) را به خود مشغول کرده بود. او که از سال‌ها قبل در جامعه بیت کوین فعالیت می‌کرد، معتقد بود این فناوری ظرفیت بسیار بیشتری از یک سیستم پرداخت دارد. از نگاه بوترین، توسعه‌دهندگان نباید برای ساخت هر ایده جدید، یک بلاک چین تازه راه‌اندازی کنند؛ بلکه باید شبکه‌ای وجود داشته باشد که هر کسی بتواند برنامه خود را روی آن اجرا کند.

بوترین در اواخر سال ۲۰۱۳ این ایده را در قالب وایت‌پیپر اتریوم منتشر کرد. او شبکه‌ای را توصیف کرد که علاوه بر ثبت تراکنش‌ها، بتواند کدهای برنامه‌نویسی را نیز اجرا کند. نتیجه این ایده، معرفی قراردادهای هوشمند بود.

برای تبدیل این ایده به یک شبکه واقعی، ویتالیک بوترین به همراه گوین وود (Gavin Wood)، جفری ویلک (Jeffrey Wilcke)، چارلز هاسکینسون (Charles Hoskinson)، میهای آلیسی (Mihai Alisie)، آنتونی دی ایوریو (Anthony Di Iorio) و امیر چتریت (Amir Chetrit)، در سال ۲۰۱۴ عرضه اولیه ارز دیجیتال اتر را برگزار کردند. این عرضه بیش از ۱۸ میلیون دلار سرمایه جذب کرد و منابع مالی لازم برای توسعه پروژه را فراهم آورد. در همان سال نیز بنیاد اتریوم (Ethereum Foundation) در سوئیس تأسیس شد تا به‌عنوان یک سازمان غیرانتفاعی، توسعه و نگهداری این شبکه را بر عهده بگیرد.

سرانجام در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۵، شبکه اصلی اتریوم راه‌اندازی شد. برخلاف بیت کوین که تنها امکان انتقال ارزش را فراهم می‌کرد، اتریوم بستری در اختیار توسعه‌دهندگان قرار داد تا انواع برنامه‌های غیرمتمرکز، پروتکل‌های مالی، بازی‌های بلاک چینی و بعدها NFTها را روی آن ایجاد کنند. همین ویژگی باعث شد اتریوم به سرعت به بزرگ‌ترین اکوسیستم توسعه در دنیای بلاک چین تبدیل شود.

البته مسیر رشد اتریوم بدون چالش نبوده. در سال ۲۰۱۶ پروژه‌ای به نام The DAO که یک صندوق سرمایه‌گذاری غیرمتمرکز مبتنی بر قراردادهای هوشمند بود، پس از جذب سرمایه‌ای چشمگیر، هدف یک حمله سایبری قرار گرفت و میلیون‌ها دلار اتر از به سرقت رفت. این اتفاق جامعه اتریوم را بر سر یک تصمیم دشوار قرار داد: آیا باید برای بازگرداندن دارایی کاربران، تاریخچه بلاکچین تغییر کند یا اصل تغییرناپذیری شبکه حفظ شود؟

در نهایت، اکثریت اعضای جامعه به انجام یک هارد فورک رای دادند. در نتیجه، بلاک چین به دو شاخه تقسیم شد؛ زنجیره جدید با نام اتریوم به فعالیت خود ادامه داد، در حالی که گروهی از مخالفان این تصمیم، نسخه اصلی شبکه را با نام اتریوم کلاسیک (Ethereum Classic) حفظ کردند. این رویداد هنوز هم یکی از مهم‌ترین نقاط عطف تاریخ صنعت بلاک چین به شمار می‌رود.

مهم‌ترین ارتقاهای اتریوم و نقشه راه آینده این شبکه

اتریوم از زمان راه‌اندازی در سال ۲۰۱۵ تاکنون بارها به‌روزرسانی شده است، اما برخلاف بسیاری از بلاکچین‌ها، توسعه این شبکه هیچ‌گاه متوقف نشده است. تیم‌های مختلف توسعه‌دهنده به‌صورت هم‌زمان روی ده‌ها پیشنهاد بهبود (EIP) کار می‌کنند و هر ارتقا، بخشی از نقشه راه بلندمدت اتریوم را تکمیل می‌کند.

هدف این ارتقاها تنها افزایش سرعت شبکه نیست؛ بلکه توسعه‌دهندگان اتریوم تلاش می‌کنند بدون قربانی کردن امنیت و غیرمتمرکز بودن، مقیاس‌پذیری شبکه را افزایش دهند، هزینه تراکنش‌ها را کاهش دهند و زیرساختی ایجاد کنند که بتواند میلیون‌ها کاربر و هزاران برنامه غیرمتمرکز را پشتیبانی کند.

از راه‌اندازی شبکه تا بزرگ‌ترین ارتقاها

شبکه اتریوم در جولای ۲۰۱۵ فعالیت خود را آغاز کرد. طی سال‌های نخست، تمرکز توسعه‌دهندگان روی تثبیت شبکه و گسترش اکوسیستم قراردادهای هوشمند بود. با رشد سریع دیفای، NFTها و برنامه‌های غیرمتمرکز، محدودیت‌هایی مانند کارمزدهای بالا و ظرفیت پایین شبکه بیش از گذشته نمایان شد. همین موضوع باعث شد مجموعه‌ای از ارتقاهای مهم برای حل این چالش‌ها در دستور کار قرار بگیرد که در این بخش مهم‌ترین بروزرسانی‌های تاریخ اتریوم را بررسی می‌کنیم.

هاردفورک DAO؛ اولین آزمون بزرگ اتریوم

همانطور که بالاتر گفتیم، تنها یک سال پس از راه‌اندازی اتریوم، هک پروژه The DAO باعث شد جامعه اتریوم یکی از بحث‌برانگیزترین تصمیم‌های تاریخ بلاکچین را بگیرد. در نهایت، توسعه‌دهندگان و بخش عمده جامعه با اجرای یک هاردفورک، دارایی‌های سرقت‌شده را به کاربران بازگرداندند. نتیجه این تصمیم نیز شکل‌گیری دو شبکه مستقل اتریوم و اتریوم کلاسیک بود.

هاردفورک لندن (London)؛ آغاز اقتصاد جدید اتر

در آگوست ۲۰۲۱، هاردفورک لندن با معرفی پروپوزال EIP-1559 یکی از مهم‌ترین تغییرات تاریخ اتریوم را رقم زد. پیش از این ارتقا، تمام کارمزد پرداختی کاربران به اعتبارسنج‌ها (در آن زمان ماینرها) تعلق می‌گرفت، اما پس از اجرای EIP-1559 بخش پایه کارمزد هر تراکنش سوزانده می‌شود و تنها هزینه اضافی یا انعام (Tipping) به اعتبارسنج پرداخت می‌شود.

این تغییر علاوه بر قابل پیش‌بینی‌تر کردن کارمزدها، باعث شد اتر برای نخستین بار مکانیزم دائمی توکن‌سوزی داشته باشد؛ موضوعی که در دوره‌های شلوغ شبکه حتی می‌تواند نرخ عرضه ETH را منفی کند.

مرج (The Merge)؛ پایان استخراج اتریوم

در ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۲، یکی از تاریخی‌ترین رویدادهای صنعت بلاکچین رخ داد. شبکه اتریوم پس از سال‌ها توسعه، الگوریتم اجماع خود را از اثبات کار (Proof of Work) به اثبات سهام تغییر داد.

با اجرای مرج، استخراج اتریوم برای همیشه متوقف شد و اعتبارسنج‌هایی که اتر استیک کرده‌اند، مسئول تولید و تایید بلاک‌ها شدند. این ارتقا مصرف انرژی شبکه را بیش از ۹۹ درصد کاهش داد و زمینه را برای ارتقاهای مقیاس‌پذیری بعدی فراهم کرد.

شاپلا (Shapella)؛ آزادسازی اترهای استیک‌شده

در سال ۲۰۲۳، ارتقای شاپلا امکان برداشت اترهای استیک‌شده را برای اعتبارسنج‌ها فراهم کرد. پیش از این ارتقا، کاربران می‌توانستند ETH خود را استیک کنند اما امکان برداشت آن وجود نداشت.

اجرای شاپلا نگرانی بسیاری از سرمایه‌گذاران را برطرف کرد و باعث رشد قابل توجه مشارکت در فرآیند استیکینگ شد.

دنکان (Dencun)؛ کاهش چشمگیر کارمزد لایه دوم

در مارس ۲۰۲۴، اتریوم ارتقای دنکان را با محوریت پروپوزال EIP-4844 یا Proto-Danksharding اجرا کرد.

این ارتقا مفهوم Blob Transaction را معرفی کرد؛ ساختاری جدید برای ذخیره داده که هزینه انتشار اطلاعات توسط رول‌آپ‌ها را به‌شدت کاهش داد. نتیجه این تغییر، کاهش محسوس کارمزد شبکه‌های لایه دوم مانند آربیتروم، آپتیمیزم، بیس و zkSync بود و مسیر اتریوم برای مقیاس‌پذیری بیشتر را هموار کرد.

نقشه راه جدید اتریوم؛ Lean Ethereum

در تابستان ۲۰۲۶، ویتالیک بوترین از چشم‌انداز جدید توسعه اتریوم با نام Lean Ethereum رونمایی کرد. برخلاف مرج یا دنکان، Lean Ethereum یک هاردفورک یا به‌روزرسانی واحد نیست؛ بلکه نقشه راهی است که مشخص می‌کند اتریوم تا پایان این دهه قرار است در چه مسیری حرکت کند.

هدف اصلی این برنامه، ساخت نسخه‌ای از اتریوم است که در عین حفظ امنیت و غیرمتمرکز بودن، سریع‌تر، ارزان‌تر و مقیاس‌پذیرتر باشد. به بیان ساده، توسعه‌دهندگان می‌خواهند شبکه‌ای بسازند که بتواند میلیون‌ها کاربر و هزاران برنامه غیرمتمرکز را بدون افزایش چشمگیر کارمزدها پشتیبانی کند.

بر اساس این نقشه راه، تمرکز توسعه اتریوم در سال‌های آینده روی پنج محور اصلی خواهد بود:

• ساده‌تر کردن معماری شبکه: طی سال‌های گذشته با اضافه شدن قابلیت‌ها و ارتقاهای متعدد، ساختار فنی اتریوم پیچیده‌تر شده است. بوترین معتقد است کاهش این پیچیدگی، علاوه بر آسان‌تر کردن توسعه پروتکل، احتمال بروز باگ‌ها و آسیب‌پذیری‌های امنیتی را نیز کاهش می‌دهد.
• افزایش مقیاس‌پذیری: هرچند راهکارهای لایه دوم تا حد زیادی هزینه تراکنش‌ها را کاهش داده‌اند، اما توسعه‌دهندگان معتقدند اتریوم برای پذیرش صدها میلیون کاربر به ظرفیت بسیار بیشتری نیاز دارد. به همین دلیل، بخش مهمی از نقشه راه روی افزایش توان پردازشی شبکه، بهبود معماری ذخیره‌سازی داده‌ها و کاهش بیشتر هزینه استفاده از برنامه‌های غیرمتمرکز متمرکز شده است.
• آماده‌سازی اتریوم برای عصر رایانش کوانتومی: اگرچه کامپیوترهای کوانتومی هنوز تهدیدی عملی برای بلاکچین‌ها محسوب نمی‌شوند، اما در آینده می‌توانند بسیاری از الگوریتم‌های رمزنگاری امروزی را با چالش روبه‌رو کنند. به همین دلیل، توسعه‌دهندگان قصد دارند پیش از تبدیل شدن این فناوری به یک تهدید واقعی، اتریوم را به استانداردهای رمزنگاری مقاوم در برابر حملات کوانتومی مجهز کنند.
• حریم خصوصی بیشتر: بوترین همچنین اعتقاد دارد حفظ حریم خصوصی باید به یکی از قابلیت‌های ذاتی اتریوم تبدیل شود، نه اینکه کاربران برای محرمانه نگه داشتن اطلاعات خود به پروتکل‌های جانبی یا راهکارهای لایه دوم وابسته باشند. به همین دلیل، بخشی از این نقشه راه به توسعه قابلیت‌های بومی حفظ حریم خصوصی در هسته شبکه اختصاص یافته است.
• امنیت بالاتر: پنجمین هدف از نقشه راه جدید اتریوم، بر افزایش امنیت کلی این پروتکل تمرکز دارد. یکی از برنامه‌های توسعه‌دهندگان، ساده‌تر کردن کدهای اصلی شبکه و استفاده گسترده‌تر از روش‌های «اعتبارسنجی رسمی» (Formal Verification) است؛ رویکردی که با اثبات ریاضی درستی عملکرد کدها، احتمال بروز باگ‌ها و آسیب‌پذیری‌های بحرانی را تا حد زیادی کاهش می‌دهد.

برای تحقق این اهداف، اتریوم طی سال‌های آینده مجموعه‌ای از تغییرات فنی مهم را به‌تدریج پیاده‌سازی خواهد کرد؛ از بهبود سرعت نهایی شدن تراکنش‌ها و معرفی روش‌های جدید اعتبارسنجی گرفته تا معماری تازه ذخیره‌سازی داده‌ها، مدل‌های هوشمندتر محاسبه کارمزد و فناوری‌های رمزنگاری نسل جدید. این تغییرات قرار نیست یکباره و در قالب یک هاردفورک بزرگ اجرا شوند، بلکه به‌مرور و در قالب ارتقاهای مختلف به شبکه اضافه خواهند شد.

آشنایی با راهکارهای لایه دوم اتریوم

یکی از مهم‌ترین چالش‌های اتریوم از همان سال‌های ابتدایی، مقیاس‌پذیری بود. با افزایش تعداد کاربران، کارمزد تراکنش‌ها بالا رفت و سرعت انجام تراکنش‌ها کاهش پیدا کرد. به همین دلیل، به‌جای افزایش مستقیم ظرفیت بلاکچین اصلی، توسعه‌دهندگان راهکارهایی را طراحی کردند که بخش عمده پردازش تراکنش‌ها را خارج از شبکه اصلی انجام می‌دهند و تنها نتیجه نهایی را در اتریوم ثبت می‌کنند. به این دسته از فناوری‌ها، راهکارهای لایه دوم (Layer 2) گفته می‌شود.

• بیشتر بخوانید: شبکه لایه ۲ اتریوم چیست و چه کاربردی دارد؟

امروزه بخش بزرگی از فعالیت کاربران اتریوم روی همین شبکه‌های لایه دوم انجام می‌شود و بسیاری از اپلیکیشن‌های محبوب دیفای، بازی‌های بلاکچینی و پروژه‌های NFT نیز به این اکوسیستم مهاجرت کرده‌اند.

مهم‌ترین انواع راهکارهای لایه دوم عبارت‌اند از:

رولاپ‌های آپتیمیستیک (Optimistic Rollups)

رولاپ‌های آپتیمیستیک تراکنش‌ها را خارج از شبکه اصلی پردازش می‌کنند و سپس اطلاعات آن‌ها را به‌صورت تجمیع‌شده روی اتریوم ثبت می‌کنند. این راهکار فرض را بر معتبر بودن تراکنش‌ها می‌گذارد و تنها در صورت اعتراض، فرآیند بررسی دوباره انجام می‌شود. به همین دلیل هزینه تراکنش‌ها به‌شدت کاهش پیدا می‌کند. آپتیمیزم (Optimism) و آربیتروم (Arbitrum) مشهورترین شبکه‌های این دسته هستند.

رولاپ‌های دانش صفر (ZK Rollups)

در این مدل، اعتبار تمام تراکنش‌ها با استفاده از فناوری «اثبات دانش صفر» (Zero-Knowledge Proof) در قالب یک گواه رمزنگاری‌شده اثبات می‌شود. سپس فقط همین گواه برای شبکه اصلی ارسال می‌شود. این روش علاوه بر امنیت بالا، سرعت نهایی شدن تراکنش‌ها را نیز افزایش می‌دهد و یکی از مهم‌ترین فناوری‌های آینده اتریوم محسوب می‌شود. zkSync، Scroll و Polygon zkEVM از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های این دسته هستند.

زنجیره‌های جانبی (Sidechains)

سایدچین‌ها بلاکچین‌های مستقلی هستند که در کنار اتریوم فعالیت می‌کنند و از طریق پل‌های ارتباطی به آن متصل می‌شوند. برخلاف رولاپ‌ها، امنیت این شبکه‌ها مستقیماً توسط اتریوم تأمین نمی‌شود و هرکدام مکانیزم اجماع و اعتبارسنج‌های مخصوص خود را دارند. پالیگان PoS معروف‌ترین نمونه یک سایدچین است.

ولیدیوم (Validium)

ولیدیوم‌ها نیز از فناوری اثبات دانش صفر استفاده می‌کنند، اما برخلاف ZK Rollupها داده‌های تراکنش را روی بلاکچین اتریوم ذخیره نمی‌کنند و آن را خارج از زنجیره نگه می‌دارند. همین موضوع باعث کاهش بیشتر هزینه‌ها می‌شود، هرچند وابستگی بیشتری به زیرساخت ذخیره‌سازی خارج از شبکه ایجاد می‌کند.

کانال‌های وضعیت (State Channels)

کانال وضعیت به دو یا چند کاربر اجازه می‌دهد تعداد زیادی تراکنش را خارج از بلاکچین انجام دهند و تنها نتیجه نهایی را روی شبکه اصلی ثبت کنند. این فناوری تأخیر بسیار کمی دارد، اما بیشتر برای پرداخت‌های تکرارشونده یا کاربردهای محدود مناسب است و امروزه نسبت به رولاپ‌ها استفاده کمتری دارد.

تفاوت اتر و اتریوم چیست؟

اتریوم یک شبکه مبتنی بر بلاک چین و پلتفرمی است که توسعه‌دهندگان می‌توانند از آن برای برنامه‌نویسی قرارداد هوشمند و ساخت اپلیکیشن‌های مختلف استفاده کنند. در حالیکه اتر (ETH) ارز دیجیتال بومی اتریوم است. اتر با استفاده از پلتفرم اتریوم خرید و فروش می‌شود. اتر برای پرداخت هزینه‌های شبکه، پاداش‌دهی به نودها و استیکینگ و استفاده از سرویس‌های مختلف اتریوم کاربرد دارد.

شباهت‌ها و تفاوت‌های اتریوم و بیت کوین

اگرچه بیت کوین و اتریوم هر دو بلاکچین عمومی و غیرمتمرکز هستند، اما هدف آن‌ها یکسان نیست. بیت کوین در درجه اول برای انتقال و ذخیره ارزش طراحی شده، در حالی که اتریوم بستری برای اجرای قراردادهای هوشمند و توسعه برنامه‌های غیرمتمرکز است. همین تفاوت باعث شده معماری، مدل اقتصادی و کاربردهای این دو شبکه نیز تفاوت‌های قابل توجهی با یکدیگر داشته باشند.

برخی از تفاوت‌های بین شبکه‌ بیت کوین و اتریوم به شرح زیر است:

مزایا و معایب شبکه اتریوم

اتریوم طی یک دهه گذشته به بزرگ‌ترین اکوسیستم قراردادهای هوشمند جهان تبدیل شده است؛ اما مانند هر فناوری دیگری، نقاط قوت و ضعف خاص خود را دارد.

مزایای اتریوم

• بزرگ‌ترین اکوسیستم بلاکچینی: هزاران برنامه غیرمتمرکز، پروتکل دیفای، بازار NFT و راهکار لایه دوم روی اتریوم فعالیت می‌کنند.
• امنیت بالا: این شبکه میلیاردها دلار دارایی را مدیریت می‌کند و یکی از امن‌ترین بلاکچین‌های عمومی جهان محسوب می‌شود.
• جامعه توسعه‌دهندگان قدرتمند: اتریوم بیشترین تعداد توسعه‌دهنده فعال را در صنعت بلاکچین دارد و تقریباً تمام نوآوری‌های مهم این حوزه ابتدا روی اتریوم پیاده‌سازی می‌شوند.
• انعطاف‌پذیری بالا: قراردادهای هوشمند امکان ساخت انواع سرویس‌های مالی، بازی، هویت دیجیتال، DAO، NFT و بسیاری از کاربردهای دیگر را فراهم کرده‌اند.
• به‌روزرسانی مداوم: ارتقاهایی مانند مرج، دنکان و نقشه راه Lean Ethereum نشان می‌دهند توسعه این شبکه همچنان با سرعت ادامه دارد.

معایب اتریوم

• کارمزدهای بالا در زمان شلوغی شبکه: اگرچه لایه دوم‌ها این مشکل را تا حد زیادی کاهش داده‌اند، اما استفاده مستقیم از شبکه اصلی همچنان ممکن است پرهزینه باشد.
• پیچیدگی فنی: مفاهیمی مانند گس، استیکینگ، قرارداد هوشمند و لایه دوم‌ها برای کاربران تازه‌وارد ممکن است در ابتدا گیج‌کننده باشند.
• رقابت شدید: بلاکچین‌هایی مانند سولانا، سویی، آپتوس و سایر شبکه‌های نسل جدید با تمرکز بر سرعت بیشتر، رقیب اتریوم محسوب می‌شوند.
• وابستگی آینده به لایه دوم‌ها: بخش زیادی از استراتژی مقیاس‌پذیری اتریوم بر پایه شبکه‌های لایه ۲ بنا شده است.

چگونه ارز دیجیتال اتریوم را بخریم؟

اگر پس از آشنایی با شبکه اتریوم قصد سرمایه‌گذاری روی ارز دیجیتال اتر را دارید، اولین قدم انتخاب یک صرافی معتبر است. پیش از خرید، بهتر است قیمت اتریوم، حجم معاملات، روند بازار و تغییرات لحظه‌ای آن را بررسی کنید تا تصمیم آگاهانه‌تری بگیرید.

برای خرید اتریوم و سایر رمزارزها می‌توانید از صرافی ارز دیجیتال نوبیتکس استفاده کنید. در نوبیتکس امکان مشاهده قیمت لحظه‌ای اتریوم، معامله با تومان یا تتر، استفاده از انواع سفارش‌های معاملاتی و نگهداری دارایی در کیف پول اختصاصی فراهم شده است. شما می‌توانید با ثبت‌نام و احراز هویت در نوبیتکس، به سادگی اقدام به خرید و فروش اتریوم و سایر ارزهای دیجیتال کنید.

• بیشتر بخوانید: چگونه ارز دیجیتال بخریم؟ آموزش خرید رمزارز در نوبیتکس

جمع‌بندی

اتریوم از زمان راه‌اندازی در سال ۲۰۱۵ مسیر طولانی و پرتحولی را پشت سر گذاشته است. این شبکه امروز تنها بستری برای انتقال ارز دیجیتال نیست، بلکه زیرساخت اصلی بخش بزرگی از اقتصاد غیرمتمرکز به‌شمار می‌رود؛ جایی که هزاران برنامه مالی، بازی بلاکچینی، استیبل‌کوین، NFT و پروژه‌های نوآورانه روی آن فعالیت می‌کنند.

مهاجرت موفق به الگوریتم اثبات سهام، توسعه راهکارهای لایه دوم، کاهش تدریجی هزینه‌ها و انتشار نقشه راه جدید نشان می‌دهد که توسعه اتریوم همچنان با سرعت ادامه دارد و تمرکز اصلی آن بر افزایش مقیاس‌پذیری، امنیت و تجربه کاربری است؛ اتفاقی که ممکن است در ادامه روی قیمت اتریوم هم تاثیر بگذارند.