پترو دلار در مسیر افول؛ آمریکا چگونه تورم خود را به جهان تحمیل کرد؟

طی دهه‌های گذشته دلار آمریکا نه‌تنها یک واحد پولی، بلکه ستون اصلی تجارت جهانی به‌ویژه در بازار انرژی بوده است. نظامی که با عنوان «پترو دلار» شناخته می‌شود.

به گزارش هفت کریپتو به نقل از مهر، طی دهه‌های گذشته دلار آمریکا نه‌تنها یک واحد پولی، بلکه ستون اصلی تجارت جهانی به‌ویژه در بازار انرژی بوده است. نظامی که با عنوان «پترو دلار» شناخته می‌شود، ساختاری را شکل داد که در آن بخش عمده تجارت نفت جهان با دلار انجام می‌گیرد و همین مسئله تقاضای دائمی برای این ارز ایجاد کرده است. با این حال تحولات ژئوپلیتیکی، افزایش رقابت قدرت‌های اقتصادی و تلاش کشورها برای کاهش وابستگی به دلار، بار دیگر بحث پایان هژمونی پترو دلار را در محافل اقتصادی و سیاسی جهان داغ کرده است.

از استاندارد طلا تا سلطه دلار

انسداد تنگه هرمز قیمت هر بشکه نفت را به ۲۰۰ دلار می‌رساند

پس از جنگ جهانی دوم و شکل‌گیری نظام «برتون وودز» در سال ۱۹۴۴، دلار آمریکا به محور نظام پولی جهان تبدیل شد. بر اساس این توافق، ارزش دلار به طلا گره خورد و سایر ارزها نیز به دلار متصل شدند. آمریکا تعهد داده بود که هر ۳۵ دلار را با یک اونس طلا تبدیل کند و به همین دلیل دلار عملاً نقش نماینده طلا در اقتصاد جهانی را ایفا می‌کرد.

اما در دهه ۱۹۶۰ با افزایش هزینه‌های جنگ و گسترش سیاست‌های مالی آمریکا، حجم دلار در گردش بسیار بیشتر از ذخایر طلای این کشور شد. در سال ۱۹۷۱ ریچارد نیکسون رئیس‌جمهور وقت آمریکا به‌طور یک‌جانبه تبدیل‌پذیری دلار به طلا را متوقف کرد؛ اقدامی که عملاً پایان استاندارد طلا و آغاز دوره پول بدون پشتوانه بود. بسیاری از اقتصاددانان این تصمیم را نقطه آغاز نظام مالی مبتنی بر بدهی در جهان می‌دانند.

تولد پترو دلار و پیوند نفت با دلار

پس از کنار گذاشتن پشتوانه طلا، آمریکا برای حفظ تقاضای جهانی برای دلار به سازوکاری جدید نیاز داشت. در دهه ۱۹۷۰ توافق‌هایی میان واشنگتن و برخی کشورهای بزرگ صادرکننده نفت به‌ویژه عربستان سعودی شکل گرفت که بر اساس آن نفت در بازار جهانی با دلار قیمت‌گذاری و معامله شود.

این سازوکار باعث شد هر کشوری که قصد خرید نفت دارد، ناچار باشد ابتدا دلار تهیه کند. به این ترتیب انرژی که مهم‌ترین کالای استراتژیک جهان محسوب می‌شود، به موتور تقاضا برای دلار تبدیل شد و نظام پترو دلار شکل گرفت؛ نظمی که طی نیم‌قرن گذشته ستون اصلی قدرت مالی آمریکا بوده است.

اقتصاد بدهی و صدور تورم به جهان

با تثبیت جایگاه دلار در تجارت انرژی، ایالات متحده توانست حجم عظیمی از بدهی و نقدینگی ایجاد کند، بدون آنکه تقاضا برای ارز خود را از دست بدهد. در واقع کشورها برای انجام تجارت جهانی، ذخایر دلاری نگهداری می‌کنند و بخش بزرگی از این منابع دوباره به بازارهای مالی آمریکا بازمی‌گردد.

منتقدان این ساختار معتقدند این وضعیت به واشنگتن اجازه داده است با چاپ پول و انتشار اوراق بدهی، هزینه‌های اقتصادی و مالی خود را به‌طور غیرمستقیم به سایر کشورها منتقل کند. در دوره‌های مختلف نیز سیاست‌های پولی آمریکا، از جمله افزایش شدید نقدینگی، به شکل تورم جهانی یا نوسانات ارزی در اقتصادهای دیگر کشورها منعکس شده است.

تلاش قدرت‌های نوظهور برای کاهش وابستگی به دلار

در سال‌های اخیر نشانه‌های فزاینده‌ای از تلاش کشورها برای کاهش وابستگی به دلار در تجارت بین‌المللی دیده می‌شود. چین به‌عنوان بزرگ‌ترین واردکننده انرژی جهان، به‌دنبال گسترش استفاده از «یوان» در معاملات نفتی است. روسیه نیز پس از تحریم‌های گسترده غرب، بخش قابل توجهی از تجارت انرژی خود را با ارزهای غیر دلاری انجام می‌دهد.

در همین راستا، همکاری‌های اقتصادی میان کشورهای عضو گروه بریکس (BRICS) نیز به سمت ایجاد سازوکارهای مالی مستقل از نظام مالی غرب حرکت کرده است. افزایش مبادلات با ارزهای ملی، توسعه سامانه‌های پرداخت جایگزین و طرح‌هایی برای ایجاد واحدهای تسویه جدید، از جمله اقداماتی است که در این چارچوب مطرح شده است.

نقش ایران در معادلات جدید انرژی

ایران به‌عنوان یکی از دارندگان بزرگ ذخایر نفت و گاز جهان نیز در سال‌های اخیر تلاش کرده است سازوکارهای جدیدی برای تجارت انرژی خارج از چارچوب دلار دنبال کند. از جمله مباحث مطرح در این حوزه، دریافت عوارض یا انجام برخی مبادلات انرژی با ارزهای جایگزین و همچنین گسترش همکاری‌های مالی با کشورهای آسیایی است.

برخی تحلیلگران معتقدند در صورت گسترش چنین روندهایی در منطقه خلیج فارس و مسیرهای حیاتی انرژی مانند تنگه هرمز، ساختار سنتی بازار نفت که طی دهه‌ها بر مبنای دلار شکل گرفته است با چالش‌های جدی‌تری روبه‌رو خواهد شد.

آینده پترو دلار در سایه نظم چندقطبی

با وجود تمام این تحولات، بسیاری از کارشناسان بر این باورند که پایان سلطه دلار یک روند تدریجی خواهد بود نه یک تغییر ناگهانی. دلار همچنان بزرگ‌ترین سهم را در ذخایر ارزی جهان و مبادلات مالی بین‌المللی دارد و بازارهای مالی آمریکا نیز از عمیق‌ترین و نقدشونده‌ترین بازارهای جهان محسوب می‌شوند.

با این حال روند کلی اقتصاد جهانی نشان می‌دهد که نظام مالی بین‌المللی به‌تدریج در حال حرکت به سمت ساختاری چندقطبی است؛ ساختاری که در آن ارزهای مختلف سهم بیشتری در تجارت جهانی خواهند داشت. در چنین شرایطی، بسیاری از کشورها تلاش می‌کنند با کاهش وابستگی به یک ارز واحد، آسیب‌پذیری خود در برابر فشارهای اقتصادی و سیاسی را کاهش دهند.

تحولاتی که در بازار انرژی، نظام‌های پرداخت و همکاری‌های اقتصادی میان قدرت‌های نوظهور در حال شکل‌گیری است، نشان می‌دهد که آینده تجارت جهانی احتمالاً متکی بر شبکه‌ای متنوع‌تر از ارزها خواهد بود؛ روندی که می‌تواند به‌تدریج جایگاه تاریخی پترو دلار را با چالش مواجه کند.